Audyt energetyczny przedsiębiorstwa: co musi zawierać i jak go przygotować

Audyt energetyczny przedsiębiorstwa: co musi zawierać i jak go przygotować

Audyt energetyczny przedsiębiorstwa to obowiązek, który dziś dotyczy dużych firm w Polsce. Jego zakres określa ustawa, a od przyszłych zmian zależy to, kto będzie musiał go wykonać i jak szczegółowy ma być. Ten artykuł pokazuje, co obowiązuje dziś, co dodaje dyrektywa EED i jak przygotować się do audytu.

Kto ma obowiązek

Według obecnej ustawy z 2016 r. (jednolity tekst Dz. U. 2025 poz. 711) obowiązek audytu dotyczy przedsiębiorcy innego niż mikro, małego lub średniego (art. 36 ust. 1). Audyt trzeba przeprowadzić lub zlecić jego wykonanie co 4 lata.

Dyrektywa EED 2023/1791 zmienia podstawę obowiązku. Zamiast statusu przedsiębiorcy liczy się średnie roczne zużycie energii ze wszystkich nośników w ciągu trzech ostatnich lat:

Zużycie energii	Co wynika z dyrektywy
do 10 TJ (ok. 2,78 GWh)	Brak obowiązku audytu z dyrektywy.
powyżej 10 TJ	Audyt co najmniej raz na 4 lata, chyba że firma ma certyfikowany system zarządzania energią obejmujący audyt.
powyżej 85 TJ (ok. 23,61 GWh)	Certyfikowany system zarządzania energią. Audyt jest jego częścią.

Te progi są zapowiedzią, bo dyrektywa nie została jeszcze wdrożona do prawa polskiego. Termin pierwszego audytu z dyrektywy (11 października 2026 r.) już upłynął, a termin systemu zarządzania energią dla firm powyżej 85 TJ przypada na 11 października 2027 r. Firmy powinny już teraz przygotowywać dane o zużyciu energii, nie utożsamiając terminów dyrektywy z obowiązkami egzekwowalnymi w Polsce.

Dyrektywa przewiduje też zwolnienie dla firm realizujących umowę o poprawę efektywności energetycznej (EPC), jeśli umowa obejmuje elementy systemu zarządzania energią i spełnia wymogi załącznika XV (art. 11 ust. 10).

Co musi zawierać audyt

Obecna ustawa określa w art. 37 trzy podstawowe wymogi:

• audyt opiera się na aktualnych, reprezentatywnych i mierzonych danych o zużyciu energii oraz, w przypadku energii elektrycznej, o zapotrzebowaniu na moc,
• zawiera szczegółowy przegląd zużycia energii w budynkach, instalacjach przemysłowych i transporcie, odpowiadających łącznie za co najmniej 90% zużycia energii przez firmę,
• opiera się, o ile to możliwe, na analizie kosztów cyklu życia, a nie tylko na okresie zwrotu nakładów.

Dyrektywa wymaga więcej. Załącznik VI do dyrektywy określa sześć kryteriów minimalnych:

1. Dane: audyt opiera się na aktualnych, mierzonych i możliwych do zidentyfikowania danych operacyjnych o zużyciu energii oraz, dla energii elektrycznej, o profilach obciążenia.
2. Przegląd: audyt zawiera szczegółowy przegląd profilu zużycia w budynkach, operacjach lub instalacjach przemysłowych, w tym w transporcie.
3. Środki poprawy: audyt określa działania zmniejszające zużycie energii.
4. Odnawialne źródła: audyt określa potencjał opłacalnego wykorzystania lub wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych.
5. Koszty w cyklu życia: audyt opiera się, o ile to możliwe, na analizie kosztowej cyklu życia, a nie na prostym okresie zwrotu, z uwzględnieniem oszczędności długoterminowych, wartości resztkowych i stóp dyskontowych.
6. Proporcjonalność: audyt jest proporcjonalny i wystarczająco reprezentatywny, aby dać rzetelny obraz charakterystyki energetycznej firmy i wiarygodnie wskazać możliwości poprawy.

Dane z audytu muszą nadawać się do przechowywania i późniejszej kontroli wyników. Obecna ustawa wymaga przechowywania ich przez 5 lat (art. 37 ust. 3).

Projekt UC77 przewiduje uzupełnienie wymagań dotyczących audytu o kryteria z załącznika VI. Część tych zasad obowiązuje już na gruncie polskiej ustawy, m.in. w zakresie danych pomiarowych, objęcia przeglądem co najmniej 90% zużycia energii i analizy kosztów cyklu życia. Nowe przepisy mają doprecyzować i rozszerzyć wymagania dotyczące zakresu audytu.

Kto może przeprowadzić audyt

Obecne przepisy krajowe nie wymagają certyfikatu ani dyplomu od audytora firmy. Warunki są dwa. Audyt przeprowadza podmiot niezależny od firmy, który ma wiedzę i doświadczenie w takich audytach (art. 36 ust. 3). Jeśli audyt robi ekspert wewnętrzny, nie może być bezpośrednio zaangażowany w działalność, którą audytuje.

Audyty mogą wykonywać wyspecjalizowane podmioty zewnętrzne lub odpowiednio przygotowani eksperci wewnętrzni, zgodnie z warunkami ustawy. Raport o kompetencjach z 2024 r. przytacza kontrolę NIK z 2020 r., według której zobowiązane podmioty wykonały audyty w wymaganym terminie. Wybór audytora opierał się na cenie, doświadczeniu (referencjach), potencjale technicznym i kadrowym oraz terminie. Wyniku tej kontroli nie należy uogólniać na wszystkie firmy w Polsce.

Audytu efektywności energetycznej z art. 25 ust. 5 ustawy nie należy mylić z audytem firmy. Tamten wymaga konkretnych kwalifikacji i dotyczy projektów, np. do białych certyfikatów.

Przebieg audytu krok po kroku

Poniższy opis to typowy przebieg, a nie wymóg prawny.

1. Zakres. Ustalenie, które obiekty, linie i środki transportu wchodzą w audyt, żeby objąć co najmniej 90% zużycia.
2. Dane. Zebranie danych o zużyciu, odczytów liczników i, dla energii elektrycznej, profili mocy. Trzyletnia średnia jest kryterium progów dyrektywy, ale ustawa nie wymaga trzech lat danych w każdym audycie.
3. Przegląd. Oględziny instalacji i urządzeń, w tym sprężonego powietrza, napędów, ogrzewania, wentylacji i oświetlenia.
4. Środki. Lista możliwych działań z szacunkiem oszczędności, kosztem i czasem zwrotu oraz analizą kosztów cyklu życia.
5. Raport. Dokument z zaleceniami, który musi zawierać dane, obliczenia i wnioski.

Samo zainstalowanie liczników lub analizatorów nie jest audytem energetycznym ani wdrożeniem systemu zarządzania energią. Pomiary dostarczają danych, na których audyt się opiera.

Co dzieje się po audycie

• Zawiadomienie URE. Firma zawiadamia Prezesa URE o przeprowadzonym audycie w ciągu 30 dni i nie później niż do 31 grudnia roku, w którym audyt był obowiązkowy (art. 38 ust. 1). Do zawiadomienia dołącza się informację o możliwych oszczędnościach.
• Przechowywanie. Dane z audytu przechowuje się przez 5 lat, żeby można je było porównać i skontrolować.
• Kara. Za brak audytu w terminie Prezes URE może nałożyć karę do 5% przychodu z poprzedniego roku podatkowego (art. 39 ust. 1 pkt 7 i art. 40 ust. 1 pkt 3). Prezes URE może odstąpić od kary, jeśli naruszenie było znikome, a firma wykonała obowiązek przed wykryciem.
• Plan działań. Dyrektywa EED wymaga, aby firma powyżej 10 TJ bez systemu zarządzania energią sporządziła wykonalny plan działań na podstawie zaleceń audytu. Plan ma być publikowany zgodnie z dyrektywą, z zachowaniem tajemnicy przedsiębiorstwa.

Audyt a system zarządzania energią

Audyt i system zarządzania energią są powiązane w przepisach, ale działają inaczej. Audyt to przegląd wykonywany co 4 lata, który pokazuje, co można poprawić. System to stały cykl: ustalenie celów, wdrażanie działań, kontrola wyników i przegląd przez kierownictwo. Audyt wskazuje możliwości, a system zapewnia, że są wykorzystywane i mierzone na bieżąco.

Kiedy system zastępuje audyt

Zarówno dyrektywa EED (art. 11), jak i obecna polska ustawa (art. 36 ust. 2) zwalniają firmę z obowiązku audytu, jeśli ma system zarządzania energią lub system środowiskowy (EMAS), a audyt został w nim przeprowadzony zgodnie z wymogami. W dyrektywie system ma być certyfikowany przez niezależny organ. W polskiej ustawie wystarczy zgodność z PN-EN ISO 50001 albo udział w EMAS.

Ta ścieżka jest już używana. Według raportu o kompetencjach z 2024 r. w 2021 r. 156 z 3172 zawiadomień o audytach dotyczyło audytów przeprowadzonych w ramach systemu zarządzania energią lub środowiskowego. W 2022 r. było to 61 z 283 zawiadomień.

Co dla firmy oznaczają progi

• Do 10 TJ włącznie: brak obowiązku audytu i systemu. Wdrożenie jest wyborem firmy.
• Powyżej 10 TJ do 85 TJ włącznie: audyt co 4 lata albo system zarządzania energią, który go zastępuje. Wybór należy do firmy.
• Powyżej 85 TJ: certyfikowany system zarządzania energią jest obowiązkowy, a audyt jest jego częścią.

Dla firmy z zużyciem powyżej 10 TJ do 85 TJ włącznie system może być korzystniejszy niż regularne audyty, zwłaszcza przy dużym i powtarzalnym zużyciu energii, jeśli firma chce stale monitorować wyniki i wdrażać usprawnienia. Wymaga jednak stałych pomiarów zużycia i ustalenia punktu odniesienia, z którym porównuje się późniejsze wyniki. Stałe pomiary i punkt odniesienia ułatwiają ocenę efektów wdrożonych usprawnień i zwiększają praktyczną wartość systemu.

Czego system wymaga od danych

Audyt opiera się na danych z przeszłości. System wymaga bieżącego pomiaru zużycia i punktu odniesienia (bazy), z którym porównuje się kolejne wyniki. Firma, która ma system, zwykle ma też stały monitoring energii, który ułatwia audyt. Monitoring będzie tematem jednego z kolejnych artykułów serii.

Czego jeszcze nie wiemy

Projekt UC77 przewiduje zmiany w art. 36–38 i nowy zawód audytora efektywności energetycznej. Nie znam jego pełnego tekstu. Dlatego w tym artykule zmiany opisuję jako zapowiedź, bez szczegółów. Wymagania dotyczące egzaminu i kwalifikacji będą znane dopiero po publikacji tekstu projektu lub ustawy.

Podsumowanie

Obecna polska ustawa nakłada obowiązek audytu co 4 lata na przedsiębiorców innych niż mikro, mali i średni. Dyrektywa EED zmienia to na model oparty na zużyciu energii, z progami 10 TJ i 85 TJ. Audyt musi spełniać kryteria z załącznika VI, a dane trzeba przechowywać. Firma może zastąpić audyt systemem zarządzania energią, jeśli spełnia wymogi. Przygotowanie zaczyna się od danych o zużyciu z trzech lat.

W następnym artykule: ISO 50001 od podstaw. Czym jest system zarządzania energią, z jakich etapów się składa i dla jakiej firmy ma sens.